VIII Toruńskie Konfrontacje Archiwalne
Wolne archiwa wobec zmian


Toruń, 2–3 grudnia 2021 r.


Problematyka spotkania


Współczesne archiwa działają w warunkach nieustających zmian – kulturowych, technologicznych, politycznych, demograficznych, ale też środowiska przyrodniczego. Zmiany te dotykają dziedzinę archiwalną. Czy archiwa mogą je inicjować lub wspierać albo im przeciwdziałać? Na pewno czują potrzebę ich dokumentowania, przy czym możliwe jest, że zmiany gwałtowne jako silniej odczuwalne i łatwiej widoczne doczekają się lepszego udokumentowania niż zmiany powolne. Jak na te zmienności zareagować ma nauka archiwalna? Jakimi metodami je badać? Jak kształcić archiwistów w warunkach zmian dziedziny archiwalnej? Jak wytworzyć w adeptach archiwistyki wrażliwość na zmiany i postawę reagowania na nie, niepozostawania wobec nich obojętnymi?


Naszą propozycją drogi prowadzącej do znalezienia odpowiedzi na wyzwania przyspieszającej zmiany są wolne archiwa. Nawiązujemy do koncepcji slow archives zakładającej pewnego rodzaju spowolnienie perspektywy archiwalnej, dzięki czemu archiwa i archiwiści osiągnąć mogą wyzwalający dystans wobec pośpiechu codziennego życia, nacisku bieżącej chwili, ale też wszelkiego rodzaju zewnętrznych presji – kulturowych, społecznych, politycznych, administracyjnych. Wyzwolenie to jest jednak także ku czemuś – wolne archiwa pozwolić sobie mogą na działanie bardziej refleksyjne i na większą uważność w swoim działaniu. Tym samym wolność archiwalna osiąga dzięki spowolnieniu walor wolności archiwalnej w rozumieniu free archives. Jedynie wolne archiwa, a w nich wolni archiwiści wydają się szansą na właściwe dostrzeżenie zmian zachodzących w świecie i ich konsekwencji dla dziedziny archiwalnej, szansą na wspomożenie lub wręcz zainicjowanie działań sprzyjających pożądanym zmianom, szansą na efektywne, wszechstronne dokumentowanie zachodzących w świecie zmian. Wolność archiwalna zdaje się być uniwersalną i ponadczasową wartością w warunkach nieustannej zmiany.


Proponujemy, by powyższą diagnozę zweryfikować lub sfalsyfikować przyglądając się następującym szczegółowym blokom problemowym:

  1. Rozpoznanie tych zmian kulturowych, technologicznych, politycznych, prawnych, demograficznych i przyrodniczych, które mają wpływ na kształt dziedziny archiwalnej. Rozpoznanie konsekwencji tych zmian dla dziedziny archiwalnej i możliwości przeciwdziałania konsekwencjom niekorzystnym.
  2. Oddziaływanie społeczne archiwów poprzez wspomaganie pożądanych procesów, takich jak demokratyzacja, prawa człowieka, sprawiedliwość społeczna, dostęp do wiedzy. Rola archiwów w okresach przełomowych.
  3. Efektywne i wszechstronne dokumentowanie zmian zachodzących w świecie, pozwalające uchwycić je w aspekcie informacyjnym i afektywnym (emocjonalnym). Szczególne znaczenie działalności dokumentacyjnej w warunkach gwałtownych zmian, wojen, rewolucji, przemian ustrojowych, klęsk elementarnych.
  4. Śmierć archiwum jako zmiana ostateczna. Czy umieranie archiwów nie jest procesem naturalnym i nieuniknionym? Czy można mu zapobiegać?
  5. Wolność archiwalna jako postawa dystansu wobec nacisków kulturowych, społecznych, politycznych i administracyjnych, rodzącego perspektywę umożliwiającą dostrzeganie i analizowanie zmian.
  6. Wolność archiwów czy wolność archiwistów? Czy w systemie, jakim jest instytucjonalne archiwum archiwista może być wolnym od nacisków struktury, w której ramach działa? Jaki jest możliwy zakres tej wolności dla osiągnięcia maksymalnego dobra dziedziny archiwalnej? Możliwe zakreślenie wolności działań w warunkach archiwów publicznych jako integralnej części administracji publicznej. Możliwy zakres wolności archiwów niepublicznych – społecznych, prywatnych, rodzinnych.
  7. Nauka archiwalna zdolna reagować na zmienność dziedziny archiwalnej. Jak ma ona przeformułować problematykę badawczą i metody badań zmieniającej się rzeczywistości? Czy wolność archiwalna nie może znaleźć w tym zakresie wzmocnienia i wspomożenia ze strony wolności uniwersyteckiej jako wartości konstytuującej kulturę zachodnią? Czy dostrzeżeniu istotnych zjawisk w dziedzinie archiwalnej jak relacje wzajemne archiwum i zmiany, kształtowanie się nowej, dojrzalszej nauki archiwalnej nie sprzyja swoiście archiwalne spowolnienie?
  8. Jak stworzyć taki model kształcenia zawodowego archiwistów, aby uczynić ich zdolnymi do dostrzegania zmian zachodzących w świecie, ich konsekwencji dla dziedziny archiwalnej, do planowania działań sprzyjających pożądanym zmianom i przeciwdziałania niechcianym, do prowadzenia efektywnej działalności zmierzającej do wszechstronnego dokumentowania zmieniającej się rzeczywistości?

Komitet Organizacyjny VIII TKA:
dr hab. Waldemar Chorążyczewski, prof. UMK
dr Hadrian Ciechanowski
dr Agnieszka Rosa
dr Magdalena Wiśniewska-Drewniak


Organizatorzy konferencji:
Instytut Historii i Archiwistyki, Wydział Nauk Historycznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu
Instytut Pamięci Narodowej