Obiekt osadniczy, oznaczony jako stanowisko 6 w Grodnie, gm. Chelmza jest położony na owalnym półwyspie Jeziora Grodzieńskiego, około 500 m na południe od zabudowań wspomnianej miejscowości oraz około 200 m na wschód od drogi prowadzącej z Mirakowa do Grodna.

Wyraźnie rysujący się owal półwyspu, w obrębie którego znajduje się interesujące nas stanowisko archeologiczne, zajmuje powierzchnię około jednego hektara i wypiętrza się ponad lustro okalających wód jeziornych na wysokość od 4,0 do 5,0 m. Półwysep ten jest silnie przewężony u swojej nasady, w miejscu obecnej grobli, stanowiącej wąskie połączenie ze stałym brzegiem niegdyś dużo większego akwenu. Po obu stronach wspomnianej grobli rozciąga się rozległa strefa bagniskowa, gęsto porośnięta rozmaitą wilgotnolubną roślinnością drzewiasto-krzewiastą. Wydaje się zatem, iż niegdyś tenże półwysep mógł być dość dużą wyspą, oddaloną o kilkadziesiąt metrów od dawnego brzegu jeziora. Obiekt w swej zasadniczej, centralnej części jest obecnie polem uprawnym, co w pierwszej kolejności przyczyniło się - pomijając naturalne procesy podepozycyjne - do już zaawansowanej i ciągle jeszcze nie­stety postępującej degradacji jego pierwotnego ukształtowania. Stoki półwyspu, jak również jego płaskie podnóża, przechodzące w strefy brzegowe o charakterze piaszczysto-kamienistym i bagiennym, są także dość gęsto porośnięte drzewami i krzewami.

Wedle archiwaliów przechowywanych w Dziale Archeologii Muzeum Okręgowym w Toruniu, interesujące nas stanowisko odkrył Z. Bagniewski w maju 1977 roku przy okazji badań powierzchniowych, prowadzonych przez tego badacza w okolicach Chełmży. Wówczas zebrano z powierzchni półwyspu 181 ułamków naczyń ceramicznych oraz fragment szydła kościanego. Pozwoliło to autorowi odkrycia na uznanie tego obiektu za relikt osiedla obronnego kultury łużyckiej, funkcjonującego także w okresie wczesnośredniowiecznym (Bagniewski 1977).

W drugiej połowie lat 80-tych ponowne badania powierzchniowe, tym razem w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski, przeprowadził tu S. Kukawka (Obszar AZP: 37-44: stan. na obszarze: 15), potwierdzając wcześniejsze ustalenia chronologiczno-kulturowe. Na­leży jednak odnotować, że ostatnio J. Dąbrowski zakwalifikował materiały ceramiczne z Grodna, pozyskane w ramach AZP do kultury łużyckiej epoki brązu.

Pierwsze prace sondażowe, połączone z kolejną prospekcją powierzchniową, zrealizowano na tym obiekcie w kwietniu 1988 roku. Były one prowadzone na zlecenie WKZ w Toruniu w ramach programu weryfikacji stanowisk wczesnośredniowiecznych. Te jednodniowe badania przeprowadzili: W. Chudziak (Zakład Archeologii Średniowiecza i Czasów Nowożytnych IAiE UMK) oraz J. Gackowski (Zakład Archeologii Podwodnej IAiE UMK). W ich wyniku ustalono, że fazę istnienia osiedla obronnego można odnosić tylko do czasów kultury łużyckiej, funkcjonującego niegdyś na wyspie jeziornej. Odkryty podczas tych badań materiał średniowieczny (X/XI w. oraz późnośredniowieczny), pozyskany z odkrywki sondażowej i z powierzchni obiektu, świadczył - według autorów weryfikacji - o istnieniu tu osady otwartej, założonej na miejscu dawnego osiedla pradziejowego (Chudziak, Gackowski 1988). Warto może dodać, że stwierdzona wówczas obecność materiałów zabytkowych o metryce późnośredniowiecznej stanowi dobre potwierdzenie dla zachowanych źródeł pisanych, poświadczających istnienie w Grodnie folwarku funkcjonującego w ramach dóbr parafii Kiełbasin. Miejscowi, najstarsi mieszkańcy twierdzą nawet jeszcze dzisiaj, że już od niepamiętnych cza­sów Grodno współtworzyło tę parafię. Została ona założona przez Zakon Krzyżacki, faktycznie dawno, bo najpewniej już w XIII wieku w następstwie jej wydzielenia z przynależnych Zakonowi dóbr chełmżyńskich. Jak już wspomniano, o dziejach średniowiecznego Grodna zachowało się nieco danych źródłowych. Zastanawiającym jest fakt przyjęcia i stosowania od drugiej połowy XIV wieku przez lokalne władze Zakonu nieco tylko zmieniającej się nazwy ówczesnego folwarku (Grodin, Grawden, Groden). Można przypuszczać, że tradycja istnienia tu jakiegoś miejsca ogrodzonego w tych nazwach pobrzmiewa niedwuznacznie, ale czy jest to tak długotrwale funkcjonujący w lokalnej tradycji ślad po dawnej osadzie o walorach obronnych, trudno ocenić. Warto może też dodać, że zachowały się zapisy źródłowe na temat zmian w przynależności prawnej folwarku w Grodnie i jego kondycji ekonomicznej, odnoszące się głównie do wieku XV. Od roku 1551 Grodno staje się własnością szlachecką rodu Konopackich. Charakter folwarczny utrzymał się jednak w tej włości na pewno jeszcze do drugiej połowy XVIII wieku, podobnie jak w pobliskim Mirakowie, czy Pluskowęsach.



autorem tekstu jest dr Jacek Gackowski