Słownik zjawisk i form lodowych

wg M. Grześ, 1991, Zatory i powodzie zatorowe na dolnej Wiśle. Mechanizmy i warunki., PAN, Warszawa.
AGLOMERAT LODOWY (AGLOMERATE ICE) — pokrywa lodowa typu aglomerat zbudowana ze zmarzniętych w jedną całość różnych form lodu (gruzu lodowego, krążków, kry, itp.). Aglomerat lodowy z przewagą określonej formy lodu.
BARIERA LODOWA, SRYŻOWA (ICE BRIDGE) — pokrywa lodowa zajmująca lokalnie cały przekrój rzeki i stanowiąca przeszkodę w tranzytowym spływaniu lodu. Powstaje przez połączenie się stref lodu brzegowego lub przez zatrzymanie się (zakotwiczenie) lodu spływającego rzeką.
BARIERA LODU DENNEGO lub ZAPORA LODU DENNEGO (ANCHORICE DAM) — nagromadzenie lodu dennego powodujące wzrost stanów wody lub załamanie spadku zwierciadła wody, obserwowana najczęściej na małych ciekach lub w bocznych odnogach.
BREJAŚRYŻOWA (LODOWA) (FRAZIL SLUSH) — mieszanina wody,śryżu i lodu dennego nie posiadająca określonej formy. Z breiśryżowej zbudowane są krążkiśryżowe (por. pulpaśryżowa).
CZARNY LOD (BLACK ICE) — przezroczysta pokrywa lodowa (przezroczysty lód).
CZOŁO ZATORU (ICE JAM FRONT) — linia lub strefa, od której rozpoczyna się budowanie zatoru .
DEPRESJA BRZEGOWA (SHORE DEPRESSION) — obniżenie w pokrywie lodowej ciągnące się wzdłuż brzegu. Powstaje w wyniku wzrostu stanów wody i przymarznięcia wąskiej strefy pokrywy lodowej do dna. Na jeziorach i zbiornikach może być wynikiem naporu pokrywy lodowej na stromy brzeg (ugięcie lodu).
EFEKT KOLIZJI (COLLISION EFFECT) występuje na granicy zderzenia się dwóch pól lodowych, aśryżowych pól lodowych w szczególności. Prowadzi do powstania strefy nadwodnych i podwodnych spiętrzeń (3-4 m). Na rzece swobodnie płynącej typu Wisła (małe głębokości) doprowadza do znacznego wypełnienia przekroju lodem, blokady przepływu i krótkotrwałych spiętrzeń
FRONTALNE ROZBUDOWYWANIE POKRYWY LODOWEJ (FRONTAL ICE COVER PROGRESSION) — budowanie pokrywy lodowej w górę rzeki. Inicjowane przez barierę lodową, przegrodęśryżową, pokrywę lodową na zbiorniku. Główny proces rozwoju pokrywy lodowej na rzece.
GŁADKA POKRYWA LODOWA (SMOOTH ICE COVER) — najczęściej jednorodna pokrywa lodowa. Deniwelacje powierzchni nie przekraczają kilku centymetrów.
GŁOWA ZATORU (ICE JAM HEAD) — nagromadzenie mas lodu w czołowej części zatoru. Najczęściej miejsce z największymi miąższościami lodu.
GOŁY LÓD (BARE ICE) pokrywa lodowa bezśniegu.
GRUZ LODOWY (BRASH ICE) — fragmenty drobno pokruszonej pokrywy lodowej. W warunkach Wisły,średnica okruchów mniejsza od 1 m.
JĘZOR ZATORU (TOE OF ICE JAMS) — charakterystyczny zarys zatoru wkomponowanego w koryto. Jęzor zatoru zajmuje całe koryto lub jego część.
KANAŁ BRZEGOWY (SHORE LEAD) — kanał w lodzie, wzdłuż brzegu. Powstaje w wyniku zaniku lodu lub wzrostu stanów wody.
KIEROWNICAŚRYŻOWA (ANTI-FRAZIL SCREEN) — konstrukcja, której zadaniem jest ukierunkowanie spływaniaśryżu.
KRA LODOWA (ICE FLOE) — fragmenty pokruszonej pokrywy lodowej. W warunkach Wisły ośrednicy większej od 1 m.
KRĄŻKI LODOWE (PAN ICE) — charakterystyczne okrągłe formy lodowe ośrednicy do 3 m. Wyniesione nad zwierciadło wody białe wianki - efekt zderzeń i obracania. Grubość krążków do 1 m. W terminologii ludowej zwane „babamiśryżowymi”.
LEPA (SNOW SLUSH) — powstaje z obfitego opaduśniegu na wychłodzoną „powierzchnię” wychłodzonej wody. Po zamarznięciu daje „biały lód”.
LINIE KOMPRESJI (RIDGED LINE) — linie lub wyraźnie wykształcone grzbiety, najczęściej w obrębie zatoru. Nawiązują do kształtu jęzora zatoru. Znaczą wyraźnie etapy frontalnego rozbudowywania pokrywy lodowej. Są wynikiem tłoczenia mas lodu, pchnięć lodu.
LINIA SCIĘCIA (SHEAR LINE) — zaznaczające się bardzo wyraźnie w morfologii pokrywy lodowej linie na granicy przemieszczeń lodu stabilnego i mobilnego. Linie układają się równolegle do brzegu, często znaczą etapy stawania rzeki.
LÓD BRZEGOWY (BORDER ICE) — strefy lodu układające się wzdłuż brzegów,łach piaszczystych i kęp. (foto: CRREL)
LÓD DENNY (ANCHOR ICE) — gąbczasta i szara masa lodu zakotwiczona do dna, zatopionych zarośli, konstrukcji metalowych. Geneza nie została do tej pory ostatecznie wyjaśniona. W terminologii ludowej lód denny nazywany jest „sowami lodowymi”. Szare zabarwienie nadaje „sowom” materiał denny (foto: CRREL)
LÓD NA BRZEGU (STRANDED ICE) — lód znajdujący się na brzegu powyżej aktualnego zwierciadła wody. Rozróżnia się lód brzegowy, powstały w wyniku opadnięcia stanów wody, wylegania lodu, wepchnięcia lodu, wypełzania lodu — termiczne zmiany objętości. (foto: A.Borowski)
LÓD NAWARSTWIONY (RAFTED ICE) — ponakładane na siebie różne formy lodu (kra, krążki).
LÓD NIERÓWNY (ROUGH ICE) — nierówna pokrywa lodowa: Charakter nierówności: spiętrzone (stłoczone) krążki lub kra. Nierówność określana jest wysokością spiętrzeń i grubością form lodu budującego spiętrzenie.
LÓDŚNIEŻNY (SNOW ICE) — lód powstały z przemarzniętej lepy lub z nasączonego wodą i przemarzniętegośniegu na lodzie.
LÓD ZATOPIONY (FLOODED ICE) — lód (pokrywa lodowa), na który wpłynęła (wypłynęła) woda. Woda wypływa ze szczelin lub przerębli. Lód, na którym znajduje się woda roztopowa. Najczęściej woda wpływa do wykonanej przerębli.
LÓD ZMURSZAŁY (ROTTEN ICE) — w powierzchni lodu widoczne wypreparowane granice pomiędzy kryształami. Lód zmurszały rozpada się na pojedyncze kryształy (świece lodowe — candly ice). W pokrywie lodowej liczne przetainy i wypłuczyska.
ŁACHA SRYŻOWA (LONGITUNDINAL FRAZIL BAR) —śródkorytowe wydłużone wyspy lodowe zbudowane z różnych formśryżu, lodu dennego i lodu brzegowego. Do powstaniałach niezbędny jest zaczep (płycizna,łacha piaszczysta) na trasie spływania krążkówśryżowych.Łachyśryżowe prowadzą do podziału koryta na koryta „lodowe” i przepływu na kilka strug.
MGŁA MROZOWA „DYMIENIE” RZEKI (FROST SMOKE) — intensywne parowanie z płoni i nie zamarzniętych fragmentów wody przy bardzo niskich temperaturach powietrza.
MORFOLOGIA POWIERZCHNI POKRYWY LODOWEJ (ICE COVER MORPHOLOGY) — charakterystyczne cechy rzeźby powierzchni pokrywy lodowej: gładka, nierówna, torosowata, goła, itp.
OKNO (ICE POT HOLE) — niewielka powierzchnia swobodnego zwierciadła wody, ośrednicy dochodzącej do kilku metrów. Najmniejsza forma płoni.
PCHNIĘCIE LODU, POPYCHANIE LODU (ICE SHOVING) — raptowne spłynięcie prowadzącego skraju pokrywy lodowej. Efekt stłoczenia lodu (upakowanie) w korycie. Zaznaczone linią kompresji.
PŁON (POLYNYA, OPEN WATER) — obszar swobodnego zwierciadła wody bez względu na wielkość i genezę.
PŁOŃ DYNAMICZNA (DYNAMICAL POLYNYA) — płoń, która powstała w wyniku przemieszczeń niestabilnej pokrywy lodowej. Również „luka” przy frontalnym rozbudowywaniu pokrywy lodowej.
PŁOŃ „TERMICZNA”, PRZETAINA — patrz wypłuczysko.
PODBITKA (UNDERHANGING ICE DAM) — nagromadzenie pulpyśryżowej (śryżowo-lodowej) pod zwartą pokrywą lodową lub polem lodowym.
POLE LODOWE (ICE FIELD) — duży fragment pokrywy lodowej. Precyzyjne kryterium minimalnej wielkości pola nie istnieje. Skala wielkości zależy od skali rzeki. W warunkach Wisły jest tośrednica większa od 50 m.
POLE SRYŻOWE (FRAZIL ICE FIELD) — połączone w pole lodowe krążkiśryżowe. Wykazuje tendencje do rozrastania się wraz z odległością spływania. Często ulega rozpadowi na mniejsze pola. Brakścisłego kryterium wielkości.
PRZEGRODAŚRYŻOWA (LODOWA), (ICE BOOM) — pływająca konstrukcja przegradzająca koryto. Składa się z pływaków przymocowanych do liny nośnej. Przegroda składa się z jednego lub więcej przęseł. Zatrzymuje spływające rzeką krążkiśryżowe i polaśryżowe. System przegród prowadzi do przyspieszenia powstania pokrywy lodowej i równoczesnego jej tworzenia się na długich odcinkach.
PULPAŚRYŻOWA (LODOWA) (SLUDGE) — masy loduśryżowego i dennego budującej podbitki (zabitki). Podstawowy komponent zatorówśryżowo-lodowych.
SKRAJ LODU (ICE EDGE) — granica lodu, zwykle brzegowego.
SKRAJ LODU PROWADZĄCY (ICE COVER LEADING EDGE) — skraj pokrywy lodowej, do którego dopływa spływający rzeką lód. Zwykle granica frontalnego budowania pokrywy lodowej. W pewnych sytuacjach koniec zatoru.
SPĘKANIA PROSTE (CRACK) — spękania pokrywy lodowej (poligenetyczne) o przebiegu zbliżonym do prostolinijnego.
SPĘKANIA „WPUSTOWE” („KRENELAŻOWE”) (THRUST LINE) — charakterystyczne „zębate-wpustowe” spękania pokrywy lodowej w początkowym etapie jej zalegania. Powstają w wyniku horyzontalnych zmian naprężeń w pokrywie lodowej.
STOPA LODOWA (ICE FOOT) — nagromadzenie lodu powstałe w strefie brzegowej (przyboju) (kuleśryżowe, brejaśryżowa, krążkiśryżowe) w wyniku silnego falowania. Forma zlodzenia typowa dla jezior i zbiorników. Stopa lodowa powstać może również przy wielokrotnym wypływaniu wody na powierzchnię przymarzniętej do dna pokrywy lodowej.
STREFA ROZPADU (FRACTURE ZONE) — strefa rozpadu pokrywy lodowej. Objęta wyraźnymi spękaniami, szczelinami, spiętrzeniami, strefa płoni.
STRUKTURA WEWNĘTRZNA ZATORU (ICE JAM INNER STR UCTURE)— określony układ elementów budowy wewnętrznej zatoru, udział poszczególnych form lodu w masie zatoru (kra, pulpaśryżowa).
SZCZELINAŚCIĘCIA (SHEAR CRACK) — szczelina powstała na liniiścięcia — rozwarcie lodu .
SZKLIWO LODOWE (ICE SKIN) — inicjalna pokrywa lodowa powstała przy bezwietrznej pogodzie i niewielkich prędkościach przepływu; grubość do 3 cm.
ŚRYŻ — igły, dyski, gwiazdki, ziarna ośrednicy setnych milimetra do kilku milimetrów. Tworzą się w turbulentnej i przechłodzonej masie wodnej. Wraz z lodem dennym tworzą breję, pulpę, krążkiśryżowe, kuleśryżowe (frazil ball). W odróżnieniu od lodu dennego (szary),śryż swym różnym postaciom nadaje białe zabarwienie. (foto: CRREL)
ŚRYŻ AKTYWNY (ACTIVE FRAZIL) —śryż wykazujący właściwościłączenia się w gąbczaste bryłki, występuje w przechłodzonej wodzie. Dzięki adhezji gromadzi się na przedmiotach znajdujących się w wodzie;śryż aktywny sta nowi poważny problem eksploatacyjny ujęć wody i hydroelektrowni. Adhezjaśryżu jako zjawisko fizyczne wykorzystywane jest w eksperymentalnych prze grodachśryżowych. Adhezjaśryżu uniemożliwia nawigację przez podbijanie dna jednostek pływających.
ŚRYŻ PASYWNY (PA SSZ VE FRAZIL) —śryż nie wykazujący właściwościłączenia się w bryłki i „przyklejania” się do przedmiotów znajdujących się w wodzie.Śryż pasywny występuje w wodzie o temperaturze wyższej od 0° C.
TOROSY (HUMMOCK), TOROSOWATA POKRYWA LODOWA (HUMMOCKING ICE COVER) — spiętrzona kra. Pokrywa lodowa zbudowana ze spiętrzonej kry.
WYRWA W ZATORZE (ICE GORCE) — wyrwa powstała w wyniku spłynięcia części zatoru.Ściany wyrwy —ścianyścięcia (shear wall).
UPAKOWANIE LODU (ICE PACKING) — zjawisko wypełniania koryta lodem. Spłynięcie wcześniej uformowanego skraju niestabilnej pokrywy lodowej. Proces znany też jako „zsuw lodowy” i „dobicie lodu”. Prowadzi do wzrostu miąższości i gęstości mas lodu.
WYPŁUCZYSKO (CHANNEL LEAD) — jedna z kilku płoni. Płoń w formie podłużnego kanału powstała po uformowaniu się pokrywy lodowej, w miejscach o znacznych prędkościach przepływu. Wypłuczyska znaczą nurt rzeki w okresie zlodzenia
ZABITKA SRYŻOWA (ERA ZIL HANGING DAM) — termin stosowany często zamiennie z terminem zatorśryżowy. Zabitkaśryżowa — masy pulpyśryżowej sięgające dna. Bez pomiarów przekroju trudno o dokładne kryterium podziału między podbitką a zabitką.
ZAGĘSZCZENIE PODBITEKŚRYŻOWYCH (SLUDGE THICKENING) — wzrost gęstości pulpyśryżowej w wyniku lepszego upakowania. Wzrost gęstości podbitek dzięki obtapianiu kryształów i zmniejszaniu ich miąższości.
ZATOR (ICE JAM) — znaczne wypełnienie lodem stosunkowo krótkiego fragmentu koryta rzeki. Zmniejszenie lub zablokowanie przekroju czynnego i związane z tym piętrzenie stanów wody.
ZATOR CIĘŻKI — „GŁUCHY” (MASSIVE ICE JAM, DRY ICE JAM) — całkowite przegrodzenie koryta lodem. Masy lodu sięgają do dna. W wyniku zatoru powstaje paraboliczny układ zwierciadła wody w profilu podłużnym. Zator powoduje znaczne piętrzenie — w warunkach Wisły powyżej 2 m.
ZATOR CZĘŚCIOWY (PARTIAL ICE JAM) — obejmujący część koryta lub w przypadku koryta podzielonego jedną z odnóg (ramion).
ZATOR LEKKI — POWIERZCHNIOWY (SURFACE ICE JAM, SIMPLEICE JAM) — częściowe przegrodzenie koryta lodem. Stosunkowo niewielka miąższość lodu w zatorze. Masy lodu nie sięgają dna. Liniowy układ zwierciadła wody w profilu podłużnym. Stosunkowo niewielkie piętrzenie.
ZATOR PEŁNY — CAŁKOWITY (COMPLETE JCE JAM) — zator obejmujący całą szerokość koryta — koryta nie podzielonego lub wszystkie odnogi koryta podzielonego.
ZATOR ZAKOTWICZONY — OSIADŁY (GROUNDED ICE JAM) — zator, w którym masy lodu w nurtowej części koryta sięgają dna. Zator początkowo powierzchniowy, po opadnięciu stanów wody osiadły na dnie. Termin przeciw stawny — zator powierzchniowy.
Kopiowanie i publikowanie materiałów zawartych na tej stronie jest zabronione. © Copyright 2003 by Artur Borowski. All rights reserved.