Rzeka WISŁA
Pod względem hydrograficznym kraj nasz leży niemal w całości (99,7%) w zlewisku Morza Bałtyckiego; z czego na dorzecze Wisły (w granicach Polski) przypada 55,7%, na dorzecze Odry 33,9%, około10,1% przypada na pozostałe dorzecza rzek. Natomiast 0,3% powierzchni kraju zajmują: zlewiska Morza Czarnego i Morza Północnego. Ważniejsze rzeki polskie mają charakterystyczny południkowy układ biegów. Sytuacja ta jest Wynikiem działalności lodowcowej - jego ruchów i stadiów postoju.

Wisła jest największą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego i zarazem najdłuższą rzeką w Polsce. Płynie przez cały kraj począwszy od Beskidu Śląskiego, przez Pogórze Śląskie, Kotlinę Oświęcimską, Bramę Krakowską, Kotlinę Sandomierską, Małopolski Przełom Wisły, Nizinę Środkowomazowiecką, Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką, Dolinę Dolnej Wisły oraz Pobrzeże Gdańskie do Zatoki Gdańskiej. Swoim głównym biegiem wiąże 18 województw, zaś jej dopływy zajmują około 54% obszaru Polski.

Dorzecze Wisły aż w 87,5% leży na terenie Polski zajmując powierzchnię 168 547km2 Urzeźbienie dorzecza Wisły charakteryzuje średnie wzniesienie nad poziom morza 270m, przy czym przeważająca część dorzecza (55%) położona jest na wysokościach 100-200m npm; od 100-300m zawiera się ponad 3/4 dorzecza. Górna i środkowa część dorzecza (do ujścia Bugu) zajmując 63% powierzchni posiada średnie wzniesienie 232m. Najwyższy punkt dorzecza leży na wysokości 2663m npm. (szczyt Gerlach w Tatrach), zaś najniższy znajduje się na Żuławach pod Elblągiem na poziomie -1,8m. Cechą dorzecza Wisły jest asymetria - w znacznej mierze konsekwencja kierunku nachylenia Niżu Środkowoeuropejskiego ku północnemu-zachodowi i kierunku spływu wód lodowcowych, przy równocześnie znacznej predyspozycji w budowie starszego podłoża; zasadniczy kierunek biegu Wisły jest południkowy.

Źródła Wisły znajdują się na stokach Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim. Potokami źródłowymi są Czarna Wisełka (lewy) i Biała Wisełka (prawy). Czarna Wisełka wypływa na wysokości 1107m na południowo-zachodnim stoku Baraniej Góry. Natomiast Biała Wisełka, zwana również Białką wypływa na wysokości 1080m na stoku północnym. W miejscu połączenia Białej i Czarnej Wisełki tworzy się Wisełka albo Mała Wisła. Nazwa ta utrzymuje się do ujścia Przemszy, odkąd Wisła jest kilmoetrowana w dół (początek żeglowności).

Wisła składa się z trzech zasadniczych biegów - bieg górny, środkowy i dolny, które wyznaczane są przez największe jej dopływy: San i Bug. Bieg górny liczy się od źródeł do ujścia Sanu, bieg środkowy do ujścia Bugu i bieg dolny - do ujścia do morza. W Beskidzie Śląskim, do Ustronia Wisła płynie ku północnemu-zachodowi. Ma ona wówczas cechy rzeki górskiej, o dużym spadku (kilkadziesiąt o/oo), niewyrównanym profilu (liczne progi kamienne i kaskady) i niesie wiele rumoszu skalnego. Poniżej Ustronia Wisła opuszcza góry i wpływa na Pogórze Śląskie. Pod Drogomyślem, gdzie następuje nagła zmiana spadku i rzeka traci charakter górski, Wisła usypuje wielki stożek napływowy. Płynąc przez Kotlinę Oświęcimską do Wisły uchodzi z lewej strony rzeka Przemsza, zaś z prawej - Soła i Skawa.

Poniżej ujścia Przemszy, Wisła płynie rowem tektonicznym między Karpatami na południu a Wyżyną Małopolską na północy. Pod Krakowem, w obrębie Bramy Krakowskiej, Wisła tworzy epigenetyczny przełom przez wapienie jurajskie, zwany przełomem krakowskim. Odcinek ten stracił w dużym stopniu swój naturalny charakter wskutek przeprowadzonej kanalizacji; w ramach tzw. kaskady górnej Wisły zbudowano tutaj 4 stopnie wodne(Łączany, Dąbie, Przewóz i Kościuszko), zaś w budowie znajdują się dwa pozostałe stopnie (Dwory i Smolice). Odcinek Wisły począwszy od Opactwa Tynieckiego po bulwary Wisły u stóp Zamku Wawelskiego, jest szczególnie malowniczy. Rzeka wypreparowała na tym odcinku dolinę w wapieniach górnej kredy i w marglach kredowych. Bieg Wisły w obrębie Krakowa został przesunięty, dawne korytu jak i bagna uległy zasypaniu. Regulacja górnej Wisły i zagospodarowanie jej doliny przy równoczesnym rozwoju przemysłu w Krakowie i rozbudowie miasta przyczynia się do dalszego przekształcania tego odcinka biegu Wisły i uchodzących do niej rzek (Prądnik, Dłubnia). .

Poniżej Krakowa zapadlisko przedgórskie rozszerza się w rozległą Kotlinę Sandomierską. Na tym odcinku rzeka płynie w kierunku północno-zachodnim, skrajem kotliny przez Nizinę Nadwiślańską. Za Igołomią Wisła płynie wieloma meandrami ku pólnocy i podcina południowy skłon Wyżyny Środkowomałopolskiej, czyli wzniesienia Płaskowyżu Proszowickiego. Przyjmując coraz wyraźniej kierunek biegu północno-wschodni, Wisła oddala się od Karpat. Naturalne środowisko doliny i jej otoczenia uległo dużym zmianom na skutek odkrycia złóż siarki i powstania kopalni odkrywkowych, zakładów oczyszczających rudę siarki. Fabryki produkujące kwas siarkowy przyczyniły się do ukształtowania nowego oblicz doliny rzeki, niewiele zaś zmieniła się sama Wisła.

W okolicach Sandomierza Wisła płynie bezpośrednio pod południowo-wschodnią krawędzią Wyżyny Sandomierskiej. Lewe zbocze doliny Wisły jest wysokie z siecią głębokich wąwozów, które porozcinały lessową powierzchnię wyżyny. Natomiast prawy brzeg jest niski, zabagniony. Na obu brzegach zbudowane zostały wały ochronne. Poniżej Sandomierza rzeka podcina południowo-wschodnią krawędź wyżyny z odsłaniającymi się łupkami kambryjskimi, są to tzw. Góry Pieprzowe wznoszące się około 50m ponad dnem doliny. Utwory kambryjskie są tu przykryte osadami lodowcowymi i lessem. Na północ od Gór Pieprzowych (wschodnie zbocze Wyżyny Sandomierskiej) kończy się uregulowany odcinek biegu Wisły.

Poniżej Zawichostu rozpoczyna się Małopolski Przełom Wisły. Wisła płynie między wyżynami Kielecko-Sandomierską a Lubelską. W miejscu tym można zauważyć dość strome zbocza doliny wznoszące się 60-70m ponad poziomem rzeki. W Małopolskim Przełomie Wisły, zwanym również Przełomem Środkowym wyróżnia się trzy odcinki: od Zawichostu do Solca nad Wisłą, od Solca do Kazimierza Dolnego, od Kazimierza Dolnego do Puław gdzie rzeka przybiera ogólny kierunek północno-zachodni. Drugi odcinek doliny jest szerszy niz pierwszy, zwłaszcza na prawym brzegu, ponieważ przylega do niego zbudowany z miękkich margli kredowych Kotlina Chodelska. Najwęższy (około 1,5m.) i zarazem najgłębszy jest trzeci odcinek doliny - szczególnie w rejonie Kazimierza Dolnego. Między dnem doliny a płaskowyżami deniwelacje osiągają 80-100m. Na zboczach skarpy wiślanej koło Kazimierza Dolnego występują kamieniołomy. W odcinku przełomowym uchodzą do Wisły z lewej strony Kamienna i Iłżanka, z prawej zaś - Wyżnica, Chodelka i Bystra. Zataczając łuki raz na wschód raz na zachód Wisła podcina Równinę Bełżycką i Płaskowyż Nałęczowski na prawym brzegu, a Równinę Radomską na lewym brzegu. W drodze powrotnej ku wschodowi w dalszym biegu podcina Wysoczyznę Lubartowską. W tych okolicach na dnie doliny występują starorzecza, w korycie natomiast można trafić na mielizny i łachy, które są stopniowo eliminowane wskutek regulacji biegu Wisły i umacniania nabrzeży.

Poniżej Puław Wisła opuszcza pas wyżyn i wpływa na Niziny Środkowopolskie. Z prawej strony przyjmuje Wieprz, Wilgę i Świder, natomiast z lewej - Radomkę i Pilicę. Poniżej ujścia Wieprzu Wisła odchyla się na północny-zachód. Odcinek ten zachował najbardziej naturalny charakter, koryto rzeki osiąga szerokość 600-1200m, zaś dolina - około 10km. W tym miejscu rzeka silnie meandruje i rozwidla się. Wiosną, w czasie wysokich stanów wody rzeka zalewa nadbrzeżne pola i łąki. Na zachód od Kozienic zalegają piaski czwartorzędowe uformowane w wydmy, na których rozciąga się Puszcza Kozienicka.

Od Góry Kalwarii, przez Słomczyn, Kabaty ku Warszawie biegnie krawędź wysokiego tarasu osiągającego 18-20m, a koło Czerska 22-25m nad poziom Wisły. W regionie Warszawy na dnie doliny występują tarasy: zalewowy i praski. Na tarasie zalewowym Wisła meandruje, pozostawiając stare łożyska (Jezioro Czerniakowskie, Jezioro Kamionkowskie), a między łożyskami nieco wyższe kępy (Kępa Gliniecka, Saska Kępa, Kępa Potocka). Jeżeli natomiast chodzi o taras praski to występuje on w Warszawie na dwóch poziomach: niższym, leżącym około 5m nad poziomem Wisły i wyższy około 6-7m. Oba tarasy zachowały się w różnym stopniu. Na lewym brzegu zachował się tylko niższy stopień drugiego tarasu między Jeziorną, Wilanowem a Czerniakowem, zaś na prawym brzegu oba tarasy występują w sposób niemal ciągły, chociaż miejscami ich krawędzie zostały zatarte wskutek procesów eolicznych. Dolina Wisły na odcinku warszawskim jest asymetryczna.

Poniżej Warszawy Wisła płynie szerokimi łukami przez Kotlinę Warszawską. Na lewym brzegu, na drugim, wyższym poziomie występują wydmy paraboliczne, ułożone pasami, przedzielonymi torfowiskami i bagnami. Na wydmach i bagnach lewego brzegu zachowała się Puszcza Kampinoska. W regionie Warszawy spływa ku Wiśle koncentrycznie kilka rzek: z lewej strony Bzura, z prawej Narew z Bugiem i Wkrą. Poniżej połączenia Bugu i Narwi utworzone zostało zaporowe Jezioro Zegrzyńskie, połączone kanałem żeglownym z Wisłą. W miejscu ujścia Bzury Wisła wpływa na obszar kotlin Płockiej i Toruńskiej, stanowiących część Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Pomiędzy tymi kotlinami Wisła tworzy w okolicach Nieszawy rodzaj przełomu, zwężając się do kilku kilometrów. Poniżej Włocławka rzeka wpływa do Kotliny Toruńskiej, gdzie od Torunia jest uregulowana.

Po przyjęciu z lewej strony Brdy Wisła opuszcza pradolinę i wpływa do Doliny Dolnej Wisły zmieniając kierunek na północno-wschodni, a od Grudziądza na północny. Na tym odcinku rzeka przełamuje się przez Pojezierze Południowobałtyckie. Dolina Dolnej Wisły obejmuje: Dolinę Fordońską, Kotlinę Grudziądzką i Dolinę Kwidzyńską. Szerokość doliny wynosi od 50 do 60m. Jest to wynikiem bocznej erozji meandrów Wisły. Na odcinku Unisław-Chełmno dolina rozszerza się do około 8km. Poniżej Chełmna do Wisły uchodzi Wda. Poniżej Grudziądza możemy zaobserwować prostolinijny, przełomowy odcinek Wisły. Za Opaleniem lewe zbocza łagodnieją, natomiast prawe oddalone od rzeki o około 4km - są wysokie. W rejonie Kwidzyna krajobraz doliny Wisły ulega zasadniczej zmianie. Następuje tam uregulowanie ostrogami koryta Wisły. Na dnie występują kanały regulacyjne. Koło Gniewu Wisła zatacza większe łuki i przyjmuje Wierzycę.

Delta Wisły powstała w wyniku zasypania przez rzekę zatoki Morza Bałtyckiego utworami naniesionymi z całej zlewni. Nizina deltowa jest więc lekko pochylonym ku północy stożkiem napływowym Wisły i jej odgałęzienia Nogatu. Współczesna powierzchnia delty jest wynikiem akumulacji rzecznej osadów o dużym zróżnicowaniu. W podłożu delty Wisły zalegają utwory kredowe, zaś na nich przeważnie utwory lodowcowe o średniej miąższości od 90 do 100m. Długość delty od Białej Góry pod Mątowskim Cyplem do morza wynosi około 50 km, maksymalna szerokość wynosi mniej więcej 60km, zaś powierzchnia około 1700km2. Obszar delty ograniczają krawędzie wysoczyzn morenowych. Powierzchnia delty jest prawie płaska. W wielu miejscach delta jest depresją morfologiczną. Największy obszar depresyjny (181km2), a zarazem najniższe zaklęśnięcie - 1,8m ppm występuje koło Elbląga w Karczowiskach Dolnych.

Do 1840 roku Wisła była o 23km dłuższa niż obecnie. W tymże roku pod Górkami Wschodnimi, po przerwaniu zatorowego spiętrzenia wód powstał samoczynny przelewowy przełom Wisły przez pasmo wydm, nazwany przez Wincentego Pola - Śmiałą Wisłą. Odcinek dolnego biegu Wisły między Gdańskiem a przełomem odcięto tamą ziemną w Płoni Małej i zapobiegają jego zasypaniu zbudowano śluzę żeglugową w Przegalinie.

Średni spadek Wisły wynosi 1,01O/oo, w górnym odcinku aż kilkadziesiąt promili, w kotlinach około 0,4o/oo, w przełomie przez wyżyny 0,26o/oo, w obrębie nizin od około 0,22o/oo do około 0,18o/oo, zaś przy ujściu 0,02o/oo. Średnie temperatury wody Wisły w rejonie Torunia w zimie wynoszą 3,0oC, zaś w lecie 16,7oC. Zjawiska lodowe występują na Wiśle już w trzeciej dekadzie listopada, najwcześniej na odcinku od ujścia Narwi do ujścia Drwęcy. Natomiast w całym biegu przeciętnie zjawiska lodowe pojawiają się w pierwszej dekadzie grudnia, nieco później w górnym biegu rzeki. Wspomniane zjawiska zanikają na przełomie lutego i marca, a nawet w drugiej połowie marca. Czas trwania zjawisk lodowych wynosi od kilku do 80 dni. Pokrywa lodowa pojawia się przeciętnie w pierwszej i drugiej dekadzie stycznia, a zanika na przełomie drugiej i trzeciej dekady lutego. Średni roczny opdływ wód Wisły do Zatoki Gdańskiej wynosi 30,7km3, co stanowi 20% opadu przypadającego na dorzecze Wisły. Średni przepływ w latach 1956-65 w rejonie Torunia 904m3/s. Rozpiętość wahań stano wody na Wiśle kształtuje się między 3,5m w górnym biegu do 6,5m w środkowym i 10,0m w dolnym. Wisła wykazuje średnie roczne maksimum stanów wody w marcu a minimum we wrześniu. Jedno i drugie ma swoje przyczyny w cechach klimatu, a mianowicie w zimowym zatrzymaniu (retencji) wody w postaci śniegu i lodu oraz w odpływie tej wody wczesną wiosna. W górnym biegu rzeki działają czynniki właściwe górom - późniejsze topnienie śniegów. Chociaż Wisła należy w Europie do rzek ubogich w wodę, jej cechą w środkowym i dolnym biegu jest wysoki stan wód nizinnych w marcu i kwietniu - wywołujący roztopowe powodzie wiosenne, drugi wysoki stan wód występuje pod koniec czerwca lub na początku lipca w konsekwencji nawalnych deszczów w dorzeczu górnej Wisły. Układ hydrograficzny dopływów, szczególnie karpackich, sprzyja nakładaniu się fal co wywołuje katastrofalne powodzie, które są bardzo niebezpieczne w połączeniu z zatorami lodowymi. Do najgroźniejszych powodzi na Wiśle możemy zaliczyć powodzie w marcu 1924, w lipcu 1934, w marcu 1947 oraz w lipcu 1960.

Wisła prawie na całej długości jest zanieczyszczona ściekami komunalnymi lub przemysłowymi doprowadzanymi bezpośrednio do rzeki lub przez jej dopływy. Najbardziej zanieczyszczone wody prowadzi Wisła na odcinku od Pszczyny do Połańca (ponad 250km długości). Zanieczyszczenia te sięgają do ujścia Wisłoki, a w czasie niskich stanów wody i małej zdolności samooczyszczania nawet dalej. Od ujścia Wisłoki woda Wisły jest nieco czystsza, a lokalnie nawet dość czysta. Od Puław do Grudziądza Wisła prowadzi wody dość zanieczyszczone a na krótkich odcinkach nawet bardzo zanieczyszczone. Dolny odcinek rzeki poniżej Grudziądza prowadzi wody stosunkowo czyste. W latach 1963-75 opracowano program kompleksowego zagospodarowania Wisły i jej dorzecza, mający na celu uporządkowanie i zagospodarowanie obiegu wody, powiązany z całokształtem gospodarki wodnej na obszarze kraju. Program ten ma celu również ochronę wód Wisły i jej dopływów przed zanieczyszczeniem i przywrócenie czystości wody poprzez budowę i powszechne stosowanie oczyszczalni ścieków oraz racjonalne ich eksploatowanie.

Tekst przygotowałą Żaneta Kosińska